Nowa Budowla Elektorska

Istniał kiedyś w Nysie budynek, o którym wiadomo niedużo. Budowano go ponad 10 lat. Istniał zaledwie siedem lat. Czym była ta budowla, o której pamięć przetrwała aż do dziś?

Tylko przez siedem lat funkcjonował w Nysie budynek, o którym mówi się bardzo często. To Nowa Budowla Elektorska nazywany też Szpitalem Trójcy Świętej.

Poza kilkoma grafikami niewiele o jego wyglądzie wiadomo. Można powiedzieć, iż fasada była podobna do Uniwersytetu Wrocławskiego. Zwieńczenie wieży zegarowej jest także podobne do Wieży Matematycznej uniwersytetu. W różnych opracowaniach podaje się też różne daty budowy. Ferdynand Minsberg podaje daty 1726-1736 r. Najbardziej dokładnie  podaje fakty Bernhard Patzak w Die Jesuitenbauten in Schlesien und ihre Architekten. Opierając się na jego opracowaniu można powiedzieć, że faktem jest, iż ostateczna decyzja o budowie zapadła w 1723 r.  Już 1 czerwca 1724 r. biskup Franciszek Ludwik von Neuburg wmurował kamień węgielny. Projektantem budowli był prawdopodobnie jezuita Krzysztof Tausch. Budową kierował zapewne Michał Klein a po jego śmierci Felix Hammerschmidt.  Budowlę można lokować poza bramą Wrocławską.

Uzyskana dzięki uprzejmości Grzegorza Podrucznego mapa z 1725 r. sytuuje Nową Budowlę Elektorską w kwartale ulic Parkowej, Piastowskiej i Wolności za Placem Kopernika. Była to bardzo imponująca budowla. Dla lepszego wyobrażenia budynku trzeba powiedzieć, iż trzykondygnacyjna budowla tworzyła czworobok. Każde ze skrzydeł miało na elewacji zewnętrznej po 25 okien. Dla porównania skali trzeba podać, że pałac Biskupi (Muzeum) ma ich 11. Nie licząc bramy wejściowej i wieży zegarowej dało by to lekko  licząc dobrze ponad dwieście pomieszczeń.  W tym okresie czasu w Nysie było około 10 szpitali czy też przytułków oraz dom dla księży emerytów. Nie licząc tych ostatnich liczba sierot, starych i chorych ulokowanych w nich sięgała około 190 osób. Nasuwa się też pytanie po co biskup podjął się tak kosztownej budowy? Pierwsze plany skomasowania przytułków w Nysie Franciszek Ludwik podjął już około 1690 r. Impulsem podjęcia budowy była zapewne chęć lepszej organizacji. Wizytacja tych instytucji w latach 1718-1723 wyraźnie pokazała wiele nieprawidłowości. Działające dotychczas miejsca dobroczynnej opieki miały bardzo różne uposażenie. Ponadto każdy z nich był zarządzany osobno. Sytuacja materialna kilku z nich m.in. Szpital NMP czy św. Józefa zw. Paniothen Hospital była dobra. Spore fundusze, dobrze zarządzane pozwalały na w miarę spokojne życie. Inne cierpiały raczej niedostatek. Do tego wiele z nich wymagało remontów co też kosztowało. Biskup Franciszek Ludwik v. Neuburg  jeszcze w 1725 r. wydał specjalny dekret ze szczegółowymi instrukcjami dotyczącymi zarządzania i funkcjonowania szpitala. Sam biskup nie dożył ostatecznie końca budowy nowego szpitala. Samą budowę ukończono w 1733 r. Jego następca kardynał Filip Sizendorf 18 czerwca 1734 r. wydał dekret o przeniesieniu pensjonariuszy do nowej siedziby.  Nie jest wiadomo jak ich rozlokowano. Wszyscy zapewne korzystali z utworzonego obok ogrodu. Z dawnych szpitali pozostawiono szpital NMP oraz św. Józefa zw. Paniothen. Ich dobry stan przydał się bardzo gdy w styczniu 1741 r. zapadła decyzja o rozebraniu wszystkich budowli przed fortyfikacjami. Mogły by stanowić osłonę dla atakujących wojsk pruskich. Rozlokowanych na różnych piętrach pensjonariuszy trzeba było pośpiesznie ewakuować. Część z nich trafiła do szpitala św. Józefa oraz do zakupionych po sąsiedzku kamieniczek. Wtedy też zapewne wszyscy zauważyli jak wygodny i przestronny był budynek Nowej Budowli Elektorskiej. Wcześniej bowiem biskup sufragan Neander i proboszcz kościoła św. Jakuba Pedewitz w obszernym uzasadnieniu przytaczali wiele argumentów przeciw scaleniu dotychczasowych szpitali. Zbyt krótki czas funkcjonowania Nowej Budowli Elektorskiej nie pozwala na więcej informacji. Prawdopodobnie znajdujący się dziś w bazylice ołtarz Trójcy Św. przypisywany Antoniemu Jorgowi pochodzi z kaplicy tego szpitala.

Kaplica mieściła się w wieży zegarowej. Po rozebraniu budynku, wykorzystano wtórnie piękny ołtarz w nyskiej farze. Prawdopodobnym wydaje się także związek kaplicy Trójcy Świętej z jedną nazw Nowej Budowli Elektorskiej- Szpital Trójcy Świętej. Równie prawdopodobny jest fakt wykorzystania fragmentów tej budowli przy budowie Fortu Prusy.  Po tak dużym gmachu pozostało sporo gruzu budowlanego a Fryderyk II słynął z oszczędności.

 

Autor

Krystyna Dubiel

Jestem historykiem oraz przewodnikiem sudeckim. Jestem autorką kilku publikacji oraz gier.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

This site is protected by reCAPTCHA and the Google Privacy Policy and Terms of Service apply.

The reCAPTCHA verification period has expired. Please reload the page.